Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

zięki dotacjom Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych w konkursie „Wspieranie działań archiwalnych” poddano konserwacji 9 rękopisów oprawnych z zasobów konwentów bonifratrów w Cieszynie, Prudniku i Zebrzydowicach. Najstarszy rękopis powstał ponad 350 lat temu

Prace prowadzono od sierpnia do połowy grudnia ubiegłego roku. Poddane konserwacji rękopisy pochodzą z XVII, XVIII i XIX wieku. Autorką prac jest
p. Anna Fedrizzi-Szostok, dyplomowany konserwator papieru.

– Dzięki realizacji projektu powstrzymana została destrukcja obiektów o znacznej wartości historycznej. Umożliwi to zachowanie ich dla przyszłych pokoleń oraz ponowne włączenie do obiegu naukowego – mówi p. Maksymilian Kuśka, koordynator projektów. – Treści zawarte w poddawanych konserwacji jednostkach pozwalają na dokonywanie zaawansowanych badań dotyczących życia codziennego lokalnej społeczności w XVIII i XIX stuleciu, jak również poziomu kultury medycznej na obszarze Księstwa Cieszyńskiego i w zachodniej części Górnego Śląska.

Zasób konwentu w Cieszynie obejmuje okres od końca XVII w. do końca wieku XX. Składa się głównie z rękopisów oprawnych i zawiera m.in. kroniki klasztorne, księgi kasowe oraz księgi związane ze szpitalną, apteczną i kościelną działalnością konwentu.

Ratowanie zasobu archiwalnego bonifratrów cieszyńskich rozpoczęto w latach 2007-2010 podczas realizacji projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego”. Stworzono wtedy warunki do odpowiedniego przechowywania zbiorów oraz poddano konserwacji najbardziej zniszczone obiekty. W latach 2016-2018 konwent wziął udział w trzech kolejnych edycjach konkursu „Wspieranie działań archiwalnych” organizowanych przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych.

Łącznie udało się w tym czasie poddać konserwacji siedem niezwykle cennych woluminów, z czego trzy – rękopisy ksiąg chorych oraz księgę intencji mszalnych – w roku 2018.

 

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Protokollum Hospitalis Teschinensis Fratrum Misericordiae ad Beatam V[irginem] Assumptam Anno 1842. Księga chorych – stan przed i po konserwacji.
Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Kranken Protokoll angefangen 1849. Księga chorych – stan przed i po konserwacji.

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Liber Sacristiae Ab Anno 1842. Księga intencji mszalnych – stan przed i po konserwacji.

 

Najbardziej kompletnym spośród archiwów konwentów bonifratrów na terenie Polski jest zbiór w Prudniku. Znaleźć można tam materiały z okresu od lat 60. XVIII w. aż do roku 1945. W roku 1945 przed nadejściem frontu zasób został zamurowany na strychu konwentu i pozostał tam aż do końca lat 70. XX w. Obejmuje nie tylko kroniki, księgi kasowe i księgi chorych, ale również niezwykle rzadko zachowane dowody księgowe (rachunki, faktury) czy listy przewozowe.

W roku 2016 dzięki wsparciu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych zasób archiwalny konwentu został zdezynfekowany i wyczyszczony. Sporządzono również inwentarz. W dwóch kolejnych latach współpracę kontynuowano, dzięki czemu udało się poddać konserwacji sześć bardzo zniszczonych rękopisów oprawnych.

W ramach ostatnich działań przeprowadzono prace konserwatorskie nad księgą kapitulną, księgą przychodów z kwesty oraz księgą chorych. Zapisy w księdze kapitulnej są świadectwem problemów, z jakimi borykali się bracia w życiu codziennym, jak również ukazują ich stosunki ze społecznością lokalną. Księga przychodów z kwesty wskazuje na źródła utrzymania szpitalnej działalności bonifratrów.

 

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Liber capitulorum ab Anno 1766-1799. Księga kapitulna – stan przed i po konserwacji.

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Liber capitulorum ab Anno 1766-1799. Księga kapitulna – stan przed i po konserwacji. Widoczna pieczęć opłatkowa.
Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Administartions Buch Sammlung u.Lohne betreffend von 1791-1828. Księga przychodów z kwesty – zapis nutowy odzyskany z oprawy.

 

W zasobie konwentu w Zebrzydowicach znaleźć można archiwalne dokumenty sięgające XVII w. Już w roku 2017 przy współudziale środków Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych zdezynfekowano i wyczyszczono akta, sporządzono inwentarz archiwalny oraz przeprowadzono konserwację dwóch rękopisów.

W roku ubiegłym poddano konserwacji kolejne trzy rękopisy oprawne – księgę zmarłych bonifratrów, księgę kasową kontrolną oraz receptuarz apteczny. Szczególnie cennym obiektem jest pochodzący z I połowy XVII w. receptuarz, stanowiący świadectwo ówczesnego stanu wiedzy farmaceutycznej.

 

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Receptuarz apteczny, 1 połowa XVII w. – stan przed i po konserwacji.

 

Księga kasowa kontrolna przedstawia złożoność lokalnych stosunków gospodarczych i pokazuje miejsce klasztoru i szpitala bonifratrów, jako istotnego elementu lokalnego rynku.

 

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Liber Administrationis Contra Scriba Conventus Zebrzydowicensis pro An[n]o [1]839. Ausgabe. Księga kasowa kontrolna. Przychody i rozchody – stan przed i po konserwacji.

Księga zmarłych bonifratrów zachowała się w stanie szczątkowym. Brakowało ok. 85% kart. Dzięki zachowaniu pierwotnej formy oprawy oraz oryginalnego grzbietu księgę uzupełniono kartami do pierwotnej objętości. Na przedniej okładzinie wytłoczono krzyż na wzór innych ksiąg zmarłych zachowanych w zakonach tej samej diecezji.

 

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Księga zmarłych bonifratrów, Zebrzydowice, 1823–1901 – stan przed i po konserwacji.

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów

Konserwacja rękopisów oprawnych z XVII-XIX w. ze zbiorów konwentów bonifratrów
Księga zmarłych bonifratrów, Zebrzydowice, 1823–1901 – stan przed i po konserwacji.

 

Rękopisy trafiły do pracowni konserwacji w złym stanie, z ubytkami, zabrudzeniami i zniszczeniami mechanicznymi. Niektóre karty objęte były silnymi wżerami atramentowymi. Woluminy poddano dezynfekcji oraz wykonano podstawowe badania. Podczas prac dokonano m.in. dokładnego oczyszczenia kart i elementów oprawy, uzupełnienia ubytków i wzmocnienia mechanicznego poprzez zdublowanie kart bibułką japońską. Rękopisy umieszczono w pudłach konserwatorskich.

– Otwarte konkursy ofert ogłaszane przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych pozwalają na podejmowanie zabiegów konserwatorskich oraz prac inwentaryzacyjnych jednostkom, które bez wsparcia nie byłyby w stanie tego dokonać – mówi p. Maksymilian Kuśka. – Dzięki temu powstają inwentarze zasobów archiwalnych m.in. będących w posiadaniu Kościoła, najcenniejsze jednostki poddawane są zaś zabiegom konserwatorskim.

Zasób archiwalny konwentów jest ogólnodostępny w czytelniach ich archiwów. Archiwalia można zobaczyć również w czasie lekcji archiwalnych, warsztatów archiwalnych, nocy muzeów i zwiedzania zabudowań klasztornych.


„Wspieranie działań archiwalnych” to konkurs dotacyjny organizowany przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych od 2016 r. ze środków przekazywanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jego celem jest udzielenie wsparcia podmiotom wytwarzającym i gromadzącym materiały archiwalne wchodzące w skład ewidencjonowanego niepaństwowego zasobu archiwalnego. Przyznawane środki pozwalają na realizację projektów z zakresu opracowywania, udostępniania i zabezpieczania materiałów archiwalnych. O przyznanie dotacji Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych ubiegać się mogą m.in. fundacje, stowarzyszenia oraz instytucje kościelne i religijne.

W ramach przeprowadzonych edycji konkursów w latach 2016-2018 dotację otrzymało blisko 80 beneficjentów. Łączna wysokość przekazanych środków wynosi obecnie
ponad 3 mln zł.

Udostępnij