Konserwacja i zabezpieczenie materiałów archiwalnych dotyczących szkolnictwa i tajnego nauczania na terenie Przemyśla

Południowo-Wschodni Instytut Naukowy (PWIN) w Przemyślu zakończył prace nad materiałami archiwalnymi dotyczącymi tajnego nauczania w latach 1939-1944 na terenie Przemyśla i powiatu przemyskiego.

Opracowanie, konserwację i zabezpieczenie zbioru przeprowadzono dzięki funduszom z konkursu dotacyjnego NDAP „Wspieranie działań archiwalnych”

Projekt dotyczył materiałów z okresu, w którym miasto Przemyśl i powiat przemyski zostały po 17 września 1939 r., na mocy układu Ribbentrop-Mołotow, podzielone wzdłuż rzeki San na dwie strefy okupacyjne: sowiecką i niemiecką. Poprzez opracowanie dokumentów dotyczących tajnego nauczania w czasie II wojny światowej udało się zapobiec rozproszeniu i fizycznemu zniszczeniu cennych dla historii regionu i Polski archiwaliów.

 

Konserwacja i zabezpieczenie materiałów archiwalnych dotyczących szkolnictwa i tajnego nauczania na terenie Przemyśla
Uczestniczki projektu w trakcie formowania jednostek archiwalnych i ich paginacji, fot. PWIN.

 

Wybuch II wojny światowej doprowadził do likwidacji szkół polskich zarówno na terenach włączonych do III Rzeszy, jak i do Związku Radzieckiego. Jedną z form oporu stało się wówczas powołanie do życia już w październiku 1939 r. Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Jej podstawowym celem było stworzenie konspiracyjnego systemu nauczania w postaci tzw. tajnych kompletów, bezwzględnie zwalczanych przez władze okupacyjne. Nauczyciele organizowali wówczas w domach prywatnych tajne komplety, w których nauczano grupy dzieci.

Część zgromadzonych w zbiorze akt znajdowała się w złym stanie fizycznym (zawilgocone, zmurszałe kartki, mające liczne ubytki), dlatego w celu udostępnienia ich użytkownikom, zostały one poddane różnorodnym zabiegom konserwatorskim. Materiały wstępnie oczyszczono, osuszono i uzupełniono ubytki poprzez podklejenie brakujących fragmentów. Dokumenty poddano również dezynfekcji w komorze próżniowej. Następnie zostały one zabezpieczone poprzez umieszczenie w opakowaniach ochronnych wykonanych z bezkwasowych materiałów.

 

Konserwacja i zabezpieczenie materiałów archiwalnych dotyczących szkolnictwa i tajnego nauczania na terenie Przemyśla
Akta przygotowane do formowania jednostek archiwalnych, fot. PWIN.
Konserwacja i zabezpieczenie materiałów archiwalnych dotyczących szkolnictwa i tajnego nauczania na terenie Przemyśla
Zbiór archiwalny „Materiałów dotyczących tajnego nauczania w okresie II wojny światowej”: sygn. 1 – 70 (0,50 mb akt) znajdujących się w Archiwum Społecznym PWIN w Przemyślu.

 

Prace prowadziła kadra Instytutu, przy zastosowaniu zasad, technik i metod oraz wytycznych NDAP dotyczących archiwaliów. W realizacji projektu uczestniczyli pracownicy i współpracownicy PWIN w Przemyślu pod kierunkiem koordynatora projektu – dr. Stanisława Stępnia – historyka i dyrektora PWIN, Bogumiły Kowal – historyka archiwisty oraz Ryszarda Łamasza – kierownika biura PWIN w Przemyślu.

Opracowanie, konserwacja, a następnie udostępnienie archiwaliów dotyczących tajnego nauczania w miejscowościach powiatu przemyskiego okazało się kluczowe ze względu na nikłą dotychczas ilość informacji dotyczących tego zagadnienia. Bezpłatne udostępnienie dokumentów szerokiemu gronu odbiorców, w tym pracownikom naukowym, archiwistom, badaczom historii regionalnej, historykom oświaty i kultury oraz studentom, umożliwi ukazanie tajnego nauczania na terenie powiatu przemyskiego w nowym świetle. Wpłyną na to niewątpliwie znajdujące się w zbiorze relacje nauczycieli, a także kroniki szkół wiejskich.

Efekty projektu są bezpłatnie udostępniane w Bibliotece Naukowej Instytutu – w archiwum społecznym PWIN oraz w postaci elektronicznej na stronie internetowej PWIN, w zakładce Archiwistyka społeczna.


Konkurs dotacyjny pn. „Wspieranie działań archiwalnych” organizowany jest przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych od 2016 r. ze środków przekazywanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jego celem jest udzielenie wsparcia podmiotom wytwarzającym i gromadzącym materiały archiwalne wchodzące w skład ewidencjonowanego niepaństwowego zasobu archiwalnego. Przyznawane środki pozwalają na realizację projektów z zakresu opracowywania, udostępniania i zabezpieczania materiałów archiwalnych. O przyznanie dotacji Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych ubiegać się mogą m.in. fundacje, stowarzyszenia oraz instytucje kościelne i religijne.

W ramach przeprowadzonych edycji konkursów w latach 2016-2018 dotację otrzymało blisko 80 beneficjentów. Łączna wysokość przekazanych środków wynosi obecnie ponad 3 mln zł. Konkurs składa się z dwóch etapów: formalnego i merytorycznego. Wnioskodawcy mogą zgłaszać oferty indywidualnie oraz we współpracy z partnerem.

Udostępnij