Program INDEX

Program INDEX Pamięci Polaków Zamordowanych i Represjonowanych za Pomoc Żydom w czasie II wojny światowej.

Z inicjatywą Programu INDEX wystąpiło środowisko związane z krakowskim Instytutem Studiów Strategicznych. Jego celem było rzetelne i wiarygodne historycznie zbadanie skali nazistowskich represji wobec Polaków udzielających pomocy Żydom w czasie okupacji i upamiętnienie osób pomordowanych. Program został zainicjowany w 2005 r. przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego i był realizowany przez kolejnych kilkanaście lat w gronie kilku instytucji krajowych i zagranicznych. Pierwszym przewodniczącym Rady Programowej projektu był prof. Władysław Bartoszewski. W skład tego gremium wchodzili także: Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej, przedstawiciel Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie oraz Kierownik Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Główne cele i zasady działania uczestników projektu zostały sformułowane według następujących założeń:

  1. Rada Programowa uznaje, że Program INDEX poszerzy wiedzę na temat losu Polaków zamordowanych lub w inny sposób represjonowanych za pomoc Żydom, a zarazem przyczyni się do pełniejszego zrozumienia, zarówno niedawnej historii, jak i ludzkich zachowań – tych najwznioślejszych i tych najokrutniejszych.
  2. Program INDEX nie jest przedsięwzięciem politycznym, narodowym czy religijnym. Nie miał też na celu uzasadnienia jakichkolwiek roszczeń materialnych żyjących spadkobierców ofiar. Nie zamierzał też negować historycznej prawdy na temat Polaków, którzy współpracowali z okupantem. Historia tych, którzy ratowali życie należy do narodu polskiego, ale jest również częścią historii narodu żydowskiego i historii Europy.
  3. Zamierzamy przeprowadzić rzetelną kwerendę w archiwach, szukać informacji i dokumentów u bezpośrednich świadków i ich potomków lub znajomych, a także za pośrednictwem mediów. Efekty tych badań zostaną przedstawione w postaci bazy danych, publikacji, wystaw, konferencji.
  4. Wierzymy, że Program INDEX wzmocni społeczeństwo obywatelskie, pozwoli bliżej poznać i zrozumieć wzorce zachowań, godnych pielęgnowania i naśladowania. Mamy nadzieję, że w ten sposób przybliżymy wspólną polsko-żydowską historię i kulturę.
  5. Sukces Programu INDEX zależy od wsparcia organizacyjnego i finansowego. Zwracamy się z prośbą o współpracę do polskich i zagranicznych instytucji i organizacji, mediów, ośrodków naukowych, indywidualnych badaczy oraz osób zainteresowanych powodzeniem Programu. Prosimy o kontakt tych wszystkich, którzy w dobrej wierze, bez uprzedzeń, nie kierując się żadnymi stereotypami i nie dla korzyści materialnych, politycznych, narodowych czy religijnych zechcą nam pomóc.

Od początku realizacji programu INDEX Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, sprawująca nadzór nad siecią archiwów państwowych w Polsce, aktywnie włączyła się w kompleksowe kwerendy badawcze w archiwach w Polsce i zagranicą. Wyniki badań archiwalnych wpisywano do centralnej bazy danych, której twórcą i administratorem w latach 2005-2014 była Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych. Ogółem zarejestrowano w niej ponad 6 tys. przypadków represji za różne formy pomocy. Dane te odnoszą się jedynie do osób, wobec których władze niemieckie zastosowały różne formy represji po ujawnieniu faktu pomagania Żydom.  W 2014 r. baza danych została przekazana do Instytut Pamięci Narodowej, gdzie w kolejnych latach trwały prace nad przygotowaniem do publikacji zebranych danych.

W programie przyjęto następujące założenia metodologiczne:

  • obszarem badawczym projektu było terytorium II Rzeczypospolitej w granicach z 1 września 1939 r.
  • przedmiot badań stanowiły losy obywateli polskich, bez względu na ich narodowość i wyznanie, udzielających jakiejkolwiek pomocy Żydom, którzy z tego powodu ponieśli śmierć lub byli represjonowani w inny sposób
  • ramy chronologiczne badań objęły okres wydarzeń z lat 1939-1945, ale poszukiwania prowadzono dodatkowo w dokumentacji z okresu sprzed II wojny światowej oraz z pierwszych lat po jej zakończeniu
  • kwerendą objęto wszystkie możliwe typy źródeł archiwalnych, także relacje, wspomnienia, druki ulotne (np. obwieszczenia władz okupacyjnych)
  • w miarę możliwości rejestrowano dane o wszelkich przypadkach świadczonej pomocy Żydom, także o osobach, które nie były poddane żadnym represjom za takie działania
  • zebrane w wyniku poszukiwań informacje zostały wpisane do bazy danych, która grupowała je w trzech blokach tematycznych:

1) Informacje o osobie, która udzielała pomocy,

2) Informacje o osobie/osobach narodowości żydowskiej, którym pomoc została udzielona,

3) Dane o podstawie źródłowej informacji.

 

Ważnym elementem kwerendy było włączenie do poszukiwań archiwów kościelnych (diecezjalnych i parafialnych oraz zakonnych), które w Polsce są niezależne od sieci archiwów państwowych. Zorganizowano kilkakrotnie ogólnopolską akcję informacyjną w parafiach, w trakcie której księża apelowali do wiernych o dostarczanie informacji. Równocześnie badaniom poddano bogate zasoby archiwów kościelnych, obejmujące także dokumentację z okresu II wojny światowej. Zebrane i zweryfikowane dane były kilkakrotnie upubliczniane. Na podkreślenie zasługuje zasięg kwerend badawczych podjętych w archiwach w Polsce i zagranicą. Ogółem badaniami objęto ponad 100 archiwów w Polsce, Niemczech, Austrii, Ukrainie, Litwie, Izraelu, Wielkiej Brytanii oraz USA.

Osoby mogące udzielić bliższych informacji o programie:

dr hab. Anna Krochmal – kierownik zespołu badawczego NDAP w latach 2005-2015
Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych
ul. Rakowiecka 2D, 02-517 Warszawa
tel.(+48 22) 565-46-21

e-mail: akrochmal@archiwa.gov.pl

dr Aleksandra Namysło – koordynator naukowy programu
Instytut Pamięci Narodowej – Oddział w Katowicach
ul. Józefowska 102, 40-145 Katowice
tel. (+ 48 32) 207-03-24

e-mail: aleksandra.namyslo@ipn.gov.pl