Programy międzynarodowe

Jednym z podstawowym obszarów współpracy międzynarodowej są projekty realizowane wspólnie z archiwami zagranicznymi. Niektóre z nich, obok waloru naukowego i edukacyjnego, mają też znaczący wpływ na kształtowanie świadomości historycznej społeczeństw innych krajów.

Odtworzenie Pamięci Polski

Znaczącym przedsięwzięciem tego typu jest realizowany od kilkunastu lat program Odtworzenie Pamięci Polski (Reconstitution of the Memory of Poland). Jego głównym celem jest gromadzenie informacji o źródłach do historii Polski z okresu 1772-1945, przechowywanych w archiwach zagranicznych. Idea prowadzenia programu narodziła się w Międzynarodowej Radzie Archiwów. Podjęto tam decyzję o wsparciu projektu, po zapoznaniu się w wynikami ankiet, których celem było rozpoznanie w skali świata zagadnienia strat i przemieszczeń zbiorów archiwalnych. Ankieta została opracowana w 1997 r. na zlecenie UNESCO. Odpowiedź polskiej strony na ankietę potwierdziła fakt zniszczenia i rozproszenia polskiego zasobu archiwalnego.

Program uzyskał uznanie Europejskiej Rady (European Board), grupy ekspertów Rady Europy oraz Komitetu Kultury Rady Europy. W latach 1998-2004 program był realizowany pod auspicjami Rady Europy i przez nią finansowany. Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych otrzymywała wsparcie finansowe na prowadzenie projektu również ze środków Fundacji Kronenberga, Fundacji Boscha, Towarzystwa Ubezpieczeń Warta oraz Fundacji Lanckorońskich. Ta ostatnia sfinansowała koszty rejestracji poloników w archiwach ukraińskich w latach 2005-2015.

W ramach programu przeprowadzono kwerendy w następujących krajach: Austria, Azerbejdżan, Belgia, Białoruś, Czechy, Francja, Kazachstan, Litwa, Łotwa, Mołdawia, Niemcy, Rosja, Ukraina, Włochy, Watykan.

Efektem Odtworzenia Pamięci Polski jest opisanie w komputerowej bazie danych poloników rozsianych w wielu archiwach Europy, w tym w archiwach niemieckich, austriackich, ukraińskich, jak też wykonanie znacznej ilości kopii cyfrowych z dokumentów niezwykle ważnych dla polskich historyków, a przemieszczonych w wyniku tragicznych wydarzeń i zmian granic.  Jednym z elementów działalności w ramach programu jest publikacja w Polsce przewodników po zbiorach archiwów na byłych terenach wschodnich II RP. W tej serii ukazał się tom pierwszy dotyczący zasobu Centralnego Historycznego Archiwum Państwowego we Lwowie, przechowującego bezcenne materiały do stosunków polsko-ukraińskich oraz dziejów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 2010-2018 program był skoncentrowany na poszukiwaniu i rejestracji materiałów do historii Polski, przechowywanych w archiwach ukraińskich we Lwowie, Tarnopolu i Iwanofrankowsku (dawny Stanisławów).

Więcej informacji o wynikach programu

Pamięć Świata

Wieloletnim przedsięwzięciem jest też program Memory of the World (Pamięć świata), realizowany przez polskie archiwa z dużym powodzeniem. Dotychczas na światową listę dziedzictwa kulturalnego UNESCO udało się wpisać z zasobów archiwów państwowych  bezcenne obiekty, m.in.: akt konfederacji warszawskiej z 1573 r., porozumienia gdańskie z sierpnia 1980 r., Archiwum Komisji Edukacji Narodowej, traktaty pokojowe z imperium osmańskim z XVII stulecia, czy też akt Unii Lubelskiej z 1569 r. (wpis z 2017 r.).

The Baltic Connections Project

W 2007 r. zakończono realizację projektu: The Baltic Connections Project, w którym uczestniczyły archiwa narodowe Danii, Estonii, Finlandii, Niemiec, Litwy, Łotwy, Holandii, Polski, Rosji i Szwecji.  Przygotowano 982 opisy zbiorów i kolekcji archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych, ze 127 instytucji w 10 państwach dotyczące regionu morza bałtyckiego.  Zostały one opublikowane w czterotomowym przewodniku w j. angielskim „Baltic Connections. Archival Guide to the Maritime Relations of the Countries around the Baltic Sea (including the Netherlands). 1450-1800” , a także w formie bazy danych dostępnej online na stronie internetowej  http://www.balticconnections.net/. W Polsce przedmiotem kwerend były materiały z AP Gdańsk, Szczecin, Toruń, Olsztyn, AGAD, Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie oraz kolekcje rękopisów i kolekcje kartograficzne bibliotek w Gdańsku, Szczecinie, Krakowie, Warszawie, Olsztynie, Toruniu i Elblągu.

Współpraca z Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie

Do wieloletnich i  sprawdzonych partnerów zagranicznych należy od ponad 20 lat Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie (USHMM). Na podstawie umowy podpisanej w 1997 r. rozpoczęto realizację olbrzymiego przedsięwzięcia mikrofilmowania akt z okresu okupacji niemieckiej, przechowywanych w polskich archiwach państwowych. Zasady współpracy znowelizowano w porozumieniu dwustronnym z 2010 r., aneksowanym w 2013 r. Proces mikrofilmowania akt interesujących Muzeum został wówczas zastąpiony przez ich digitalizację. Muzeum gromadzi materiały dotyczące zbrodni popełnionych w latach 1939-1945 przeciwko ludności żydowskiej, polskiej i innym ofiarom hitlerowskich prześladowań, a także materiały archiwalne, ukazujące genezę i powojenne następstwa tych zbrodni.

W latach 1998-2018 z zasobów polskich archiwów państwowych wykonano ponad 2 mln klatek mikrofilmów oraz ponad 3 mln skanów. Wśród kopiowanych materiałów znalazły się dokumenty z Archiwum Państwowego w Łodzi, w tym cieszący się ogromnym zainteresowaniem badaczy zespół: „Akta miasta Łodzi. Zarząd Miejski w Łodzi. Wydział do Spraw Getta (Gettoverwaltung)”. Materiały archiwalne z Polski były też kilkakrotnie wypożyczane na organizowane przez Muzeum w latach ubiegłych ekspozycje poświęcone losom ludności żydowskiej w okresie Holocaustu.